Betelgeuze, een van de bekendste sterren aan de nachtelijke hemel, maakt deel uit van een dubbelstersysteem. Astronomen hebben met de Very Large Telescope (VLT) van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) een ster rechtstreeks in beeld gebracht die rond de rode superreus draait. Daarmee lijkt een mysterie dat astronomen al meer dan een eeuw bezighoudt eindelijk te zijn opgelost.
Betelgeuze staat op ongeveer 500 tot 600 lichtjaar van de aarde en vormt de opvallende roodachtige ‘schouder’ van het sterrenbeeld Orion. Het is een rode superreus met een diameter van honderden keren die van de zon. De ster is bovendien sterk veranderlijk: zijn helderheid neemt op verschillende tijdschalen toe en af. Al sinds het begin van de twintigste eeuw bestaat daarom het vermoeden dat Betelgeuze een begeleidende ster heeft.
De nieuwe waarnemingen laten een veel kleinere en zwakkere ster zien, die voorlopig wordt aangeduid als Betelgeuze B. De begeleider heeft naar schatting een massa van 2,6 tot 3,1 keer die van de zon. Hij bevindt zich op een afstand van de rode superreus die vergelijkbaar is met de baan van Saturnus rond de zon. Door de enorme helderheid en omvang van Betelgeuze was de begeleider tot nu toe vrijwel onmogelijk rechtstreeks waar te nemen.
De ontdekking is belangrijk voor het onderzoek naar de evolutie van zware sterren. De zwaartekracht van de begeleider kan invloed hebben op het gas en stof rond Betelgeuze en mogelijk ook op de waargenomen variaties in helderheid. Eerder onderzoek met onder meer de Hubble-ruimtetelescoop liet al een spoor van dicht gas zien dat door de begeleider in de uitgebreide atmosfeer van Betelgeuze lijkt te worden veroorzaakt.
Ook voor de toekomstige ontwikkeling van Betelgeuze is de ontdekking relevant. De ster bevindt zich in een laat stadium van zijn evolutie en zal uiteindelijk als supernova exploderen. Wanneer dat gebeurt, is echter niet bekend. De aanwezigheid van een begeleider kan het verdere verloop van die evolutie beïnvloeden en geeft astronomen daarmee een nieuwe factor om mee te nemen in modellen van het leven en de dood van zware sterren.
Afb.: Artist’s impression, NASA, ESA, Elizabeth Wheatley (STScI)